Monthly Archives: Wrzesień 2016

Okres początkowy Orzeszkowej

Stosunkowo najprościej przedstawia się okres początkowy, wypełniony ogromnymi i trudno czytelnymi dzisiaj powieściami w rodzaju Pana Graby czy Pamiętnika Wacławy, poświęconymi problemom wychowania w środowiskach arystokratycznym i ziemiańskim, z bardzo surową krytyką tych środowisk, co młodą autorkę postawiło w rzędzie pozytywistycznych bojowników postępu i ściągnęło na nią niechęć sfer konserwatywnych. Największy rozgłos, nie tylko w Polsce, ale i za granicą, osiągnęła jej Marta, tłumaczona na wiele języków powieść-manifest, ukazująca tragiczną w skutkach bezradność nie przygotowanej do życia kobiety „z dobrego domu”, gdy losy skazały ją na samodzielność, tzn. na zmarnowanie się w świecie, w którym podstawą egzystencji była praca. W ten sposób w powieści doszedł do głosu jeden z naczelnych postulatów pozytywizmu – sprawa emancypacji kobiet, ich prawa do nauki i pracy. Znamienna dla Orzeszkowej wrażliwość sumienia społecznego skierowała ją na pole zagadnień związanych z drugim doniosłym postulatem epoki, tj. sprawą żydowską, poruszoną w powieści Eli Makower, a rozwiniętą w całej pełni na kartach Meira Ezofowicza.

Eliza Orzeszkowa

Czasy pozytywizmu dzięki swemu nastawieniu racjonalistycznemu i swym ambicjom poznawczym, zacierającym granicę między zadaniami literatury i nauki, sprzyjały w całej Europie rozkwitowi prozy powieściowej, prozy realistycznej, graniczącej z jednej strony z publicystyką, z drugiej z badaniami naukowymi. Dzięki temu w literaturze polskiej, nawiązującej do żywej tradycji powieści z czasów romantyzmu, na czoło produkcji pisarskiej wysunęło się już około r. 1870 troje pisarzy, którzy w niedługim czasie mieli stać się trójcą powieściopisarską – mianowicie Eliza Orzeszkowa, Bolesław Prus i Henryk Sienkiewicz. Eliza z Pawłowskich Orzeszkowa, urodzona w ziemiańskiej rodzinie w Grodzieńszczyźnie, była właściwie pierwszą w Polsce kobietą pracującą zawodowo na polu literatury, a przynajmniej pierwszą literatką z prawdziwego zdarzenia. Żywot jej nie obfitował w wydarzenia sensacyjne poza dwoma wypadkami, mającymi zaciążyć na charakterze powieści płodnej autorki, a związanymi z powstaniem r. 1863. Młoda kobieta wzięła w nim udział, ułatwiając z narażeniem życia przedostanie się Romualda Traugutta do Warszawy, gdzie miał objąć kierownictwo Rządu Narodowego. Rychło zaś później rozeszła się z zesłanym na Sybir mężem, z którym nic jej nie łączyło, a za którego ją wydano, gdy miała lat siedemnaście.

Biografia Orzeszkowej

image Koleje życiowe autorki Obrazka z lat głodowych, którym debiutowała w r. 1866, przebiegały w sposób przypominający Kraszewskiego w pierwszej połowie jego kariery. Orzeszkowa tedy osiadła w Grodnie, skąd rzadko wyjeżdżała, i dzięki niej małe miasto prowincjonalne stało się doniosłym ośrodkiem życia literackiego. Tam tworzyła, stamtąd wysyłała swe rękopisy, tam odbierała tysiące listów od przyjaciół, z którymi prowadziła ożywioną korespondencję, zastępującą jej bezpośrednie kontakty z ludźmi, zwłaszcza z ludźmi pióra. Do korespondentów jej należeli wszyscy niemal wybitni pisarze jej czasów, od Kraszewskiego i dawnej koleżanki szkolnej, Konopnickiej, poczynając, nadto kilku wybitnych uczonych – humanistów. Korespondencja ta, istna kopalnia wiadomości o ówczesnym życiu literackim, jest równocześnie nieocenionym źródłem informacji o samej Orzeszkowej i jej twórczości. Pozostawiona własnym siłom młoda adeptka literatury drogą usilnego samouctwa uzupełniła skromne wykształcenie, wyniesione z klasztornej pensji warszawskiej, przyswajając sobie dużą wiedzę filozoficzną i zrobiła ją fundamentem wieloletnej pracy literackiej, która przyniosła nieoczekiwane wyniki uboczne. W ostatnim mianowicie piętnastoleciu swego życia poczytna autorka stała się pewnego rodzaju wyrocznią w zawiłych sprawach moralnych. Zwracali się do niej o radę młodzi pisarze i młodzi uczeni, szukający wyjścia z trudnych sytuacyj życiowych i sędziwa adresatka nigdy nie odmawiała im pomocy.